Zielona klasa pod chmurką: jak krok po kroku stworzyć angażujący program przyrodniczy w parku

Zielona klasa pod chmurką: od pomysłu do działania

Uczenie się w przestrzeni publicznej, wśród drzew, traw i ptasich śpiewów, pozwala przenieść teorię w praktykę. Park miejski staje się wówczas laboratorium pod gołym niebem, a zielona klasa – miejscem doświadczeń, obserwacji i wspólnego tworzenia wiedzy. Ten przewodnik prowadzi przez wszystkie etapy, aby opracować plan edukacji przyrodniczej w parku, który jest jednocześnie merytoryczny, bezpieczny i ekscytujący dla uczestników w różnym wieku.

Jeśli szukasz sposobu, by połączyć podstawę programową, kompetencje przyszłości i realne działania prośrodowiskowe, znajdziesz tu gotowe kroki, narzędzia, mini-scenariusze zajęć oraz listy kontrolne. Całość można zastosować zarówno w szkole podstawowej, liceum, jak i w projektach rodzinnych, senioralnych czy społecznych.

Dlaczego warto? Najważniejsze korzyści

Program przyrodniczy w parku rozwija nie tylko wiedzę przyrodniczą. To także trening uważności, pracy zespołowej, krytycznego myślenia i odpowiedzialności za wspólne dobro. Uczestnicy doświadczają, że natura jest najlepszą pracownią, a problemy środowiskowe mają konkretne, lokalne oblicze i możliwe rozwiązania.

• Nauka przez działanie: doświadczenia terenowe, pomiary, obserwacje gatunków, projekty typu citizen science.
• Kompetencje przyszłości: komunikacja, współpraca, rozwiązywanie problemów, cyfrowe notowanie danych, kreatywność.
• Zdrowie i dobrostan: redukcja stresu, więcej ruchu, kontakt z zielenią.
• Tożsamość miejsca: odkrywanie własnego parku, jego historii, ekosystemów i sezonowości.
• Włączanie społeczności: partnerstwa z lokalnymi instytucjami, wolontariat, wspólne mikroprojekty (np. łąka kwietna, ogród deszczowy).

Od wizji do planu: krok po kroku

Solidny, wdrażalny plan to podstawa. Poniżej znajdziesz pełen proces – od analizy potrzeb po ewaluację i rozwój programu w kolejnych sezonach.

Krok 1. Diagnoza potrzeb i kontekst

Zacznij od odpowiedzi na pytania „dla kogo?”, „po co?” i „w jakich warunkach?”. To pozwoli uniknąć powierzchownych działań i zbudować spójny program przyrodniczy w parku.

• Uczestnicy: wiek, wcześniejsze doświadczenia terenowe, szczególne potrzeby (ASD, ADHD, niepełnosprawności ruchowe, dwojęzyczność), preferencje.
• Podstawa programowa i cele szkoły: które treści i kompetencje ma wesprzeć program? (np. ekosystemy, klimat, recykling, STEM)
• Interesariusze: dyrekcja, rodzice, zarządca parku, NGO, wolontariusze, uczelnie.
• Zasoby: czas, kadra, sprzęt, transport, możliwości finansowe i organizacyjne.

Warto opracować proste persony (np. „klasa 4: ruchliwa, ciekawska; rodzice cenią bezpieczeństwo i informację z wyprzedzeniem”) oraz krótki dokument wartości programu: co obiecujemy uczestnikom i na czym polega unikatowość zajęć w plenerze.

Krok 2. Wybór lokalizacji i inwentaryzacja przyrodnicza

Nie każdy zakątek parku jest równie dobry do nauki. Przejdź trasę, zrób zdjęcia, zanotuj potencjalne punkty postojowe i ryzyka. Stwórz szkicową mapę ścieżki edukacyjnej z 5–8 przystankami.

• Siedliska i gatunki: drzewa (wiek, gatunki), łąki, zbiorniki wodne, miejsca dobrych obserwacji ptaków i owadów.
• Dostępność: szerokość alejek, nachylenie, nawierzchnia, ławki, zadaszenia, toalety, woda pitna.
• Bezpieczeństwo: ruch samochodowy/rowerowy, woda (barierki), potencjalne alergeny, miejsca ewakuacji pod dach w razie burzy.
• Logistyka: punkt zbiórki, miejsce na krąg rozmów, strefy ciche, odległość od przystanku, możliwość dowozu grupy.

Dokumentuj elementy przyrodnicze zdjęciami i krótkimi opisami. Wykorzystaj aplikacje: iNaturalist (identyfikacja gatunków), Merlin Bird ID (głosy ptaków), OsmAnd (mapy offline). To baza do dalszych scenariuszy.

Krok 3. Cele i rezultaty – myśl SMART i SDG

Zdefiniuj cele, które są konkretne, mierzalne i znaczące. Oprzyj je o podstawę programową, ale również o wartości wychowawcze i cele zrównoważonego rozwoju (SDG 4, 13, 15).

• Wiedza: rozpoznawanie 10 gatunków drzew i 5 gatunków ptaków lęgowych w parku.
• Umiejętności: wykonanie pomiarów pH gleby i prostego profilu glebowego; rejestracja danych w arkuszu.
• Postawy: stosowanie zasad „Leave No Trace” i odpowiedzialnego korzystania z zieleni.
• Rezultaty: mini-raport klasy o stanie bioróżnorodności z rekomendacjami dla społeczności.

Krok 4. Struktura programu i formaty zajęć

Wybierz strukturę odpowiadającą Twoim zasobom i odbiorcom. Plan edukacji przyrodniczej w parku może przyjąć różne formy:

• Cykl 4–8 spotkań: progresja od obserwacji po mini-projekty uczniowskie (PBL).
• Pojedyncze warsztaty (90–120 min): intensywne tematyczne bloki (np. glebowe laboratorium, atlas drzew).
• Ścieżka edukacyjna z kartami zadań: samodzielne odkrywanie punktów.
• Festyn naukowy: stacje z eksperymentami, pokazy, quiz terenowy.
• Zielona szkoła/półkolonie: moduły poranne + popołudniowe projekty.

Krok 5. Harmonogram i sezonowość

Ułóż kalendarz działań, uwzględniając porę dnia i roku. Inne gatunki zobaczysz o świcie w maju, a inne zimą przy karmnikach. Miej plan B na deszcz: zajęcia pod zadaszeniem, praca z próbkami, przenośne namioty, warsztaty w świetlicy.

• Wiosna: kwitnienie roślin, przyloty ptaków, monitoring płazów.
• Lato: zapylacze, łąki kwietne, spotkania wieczorne (nietoperze, nocne owady).
• Jesień: nasiona i rozsiewanie, grzyby, analiza liści i przyrostów drzew.
• Zima: tropy na śniegu, dokarmianie ptaków (z zasadami!), badanie izolacyjności.

Krok 6. Budżet i finansowanie

Policz realne koszty i poszukaj źródeł wsparcia (granty, CSR, budżet szkoły, darowizny, crowdfunding). Przejrzysty budżet buduje zaufanie interesariuszy.

• Wydatki: lupy, binokulary, siatki na owady, tacki, probówki, pH-metr, taśmy miernicze, kompas/GPS, powerbanki, wydruki kart pracy, apteczka, ubezpieczenie, wynagrodzenia, transport, promocja.
• Oszczędności: współdzielenie sprzętu, użycie aplikacji mobilnych zamiast drogich atlasów, materiały z recyklingu, wolontariat.
• Źródła: programy miejskie, fundacje ekologiczne, firmy komunalne, partnerstwa z uczelniami, mikrodotacje NGO.

Krok 7. Partnerstwa i formalności

Nawiąż współpracę z zarządcą parku, leśnictwem, kołami naukowymi, Ligą Ochrony Przyrody, lokalnymi NGO, uczelniami. Formalnie dopilnuj:

• Zezwolenia na organizację zajęć grupowych; dodatkowe zasady w rezerwatach lub obszarach chronionych.
• RODO i wizerunek: zgody na przetwarzanie danych i publikację zdjęć.
• Regulaminy parku i zasady BHP; ubezpieczenie uczestników.

Krok 8. Bezpieczeństwo, etyka i ochrona przyrody

Bezpieczeństwo jest kluczowe. Przygotuj kartę ryzyka, procedury i szkolenie kadry. Ustal jasne reguły zachowania.

• Ryzyka: kleszcze, alergie, słońce, woda, śliska nawierzchnia, ruch rowerowy.
• Środki: apteczka, lista alergii i kontaktów, krem z filtrem, czapki, woda, kamizelki, sprawdzenie trasy przed zajęciami.
• Leave No Trace: nie zrywamy chronionych roślin, nie karmimy zwierząt, nie hałasujemy w okresie lęgowym, nie schodzimy z wyznaczonych ścieżek.

Krok 9. Dostępność i włączanie (UDL)

Zaprojektuj zajęcia tak, by każdy mógł wziąć udział. Wykorzystaj zasady Universal Design for Learning (UDL).

• Różne formy przekazu: obraz, dźwięk, dotyk (kora drzew, liście), prosta wersja językowa.
• Wsparcie mobilności: trasy na wózki, ławki, alternatywne stanowiska obserwacyjne, mapy dotykowe.
• Technologie wspierające: audiodeskrypcje, pętle indukcyjne, aplikacje z dużymi ikonami, materiały do druku w wysokim kontraście.
• Struktura: jasne role, krótkie instrukcje krok po kroku, sygnały przejść między zadaniami.

Krok 10. Komunikacja i rekrutacja

Wyjaśnij jasną propozycję wartości: dlaczego to ważne i co z tego mają uczestnicy. Przygotuj materiały dla rodziców i dyrekcji.

• Materiały: zaproszenia, pakiet informacyjny, harmonogram, lista rzeczy do zabrania, regulamin, FAQ.
• Kanały: newsletter szkoły, social media, strona www, spotkanie informacyjne.
• Język: konkretny, pozytywny, z naciskiem na bezpieczeństwo, cele i korzyści (kompetencje kluczowe, zdrowie, kontakt z naturą).

Krok 11. Zasoby: sprzęt, materiały i infrastruktura

Lista startowa ułatwi planowanie. Część wyposażenia można pożyczyć od partnerów.

• Sprzęt terenowy: lupy, lornetki, siatki na owady, pojemniki obserwacyjne, probówki, pH-metr, taśmy miernicze, kompas, GPS, aparaty, powerbanki, maty do siedzenia.
• Materiały dydaktyczne: karty pracy, identyfikatory stanowisk, zestawy zadań do gamifikacji, plansze laminowane.
• Infrastruktura: tablice edukacyjne, karmniki i budki lęgowe (z zasadami i zgodami), łąka kwietna, ogród deszczowy, kompostownik, punkt obserwacyjny.
• Aplikacje: iNaturalist, Merlin Bird ID, Seek, Litterati (monitoring odpadów), Google Forms (ankiety), Sheets (dane), Canva (plakaty), Trello/Notion (zarządzanie), OsmAnd (mapy).

Krok 12. Metody dydaktyczne i angażowanie

W plenerze świetnie sprawdzają się metody aktywizujące: IBL (uczenie oparte na dociekaniu), PBL (metoda projektu), odwrócona klasa, storyline, gamifikacja.

• IBL: uczestnicy stawiają pytania badawcze (np. „gdzie w parku jest najwięcej zapylaczy?”), planują pomiary i analizują wyniki.
• PBL: projekt od problemu do rozwiązania (np. projekt mini-łąki kwietnej z budżetem i harmonogramem).
• Gamifikacja: punkty, odznaki, „misje terenowe”, escape room w naturze, karty zadań dla zespołów.
• Odwrócona klasa: krótkie materiały przed zajęciami (film, infografika), a w terenie – działanie.

Krok 13. Ewaluacja, monitoring i iteracja

Projektuj ocenianie, które wspiera uczenie. Wykorzystaj ocenę formatywną, rubryki i portfolio.

• Narzędzia: ankiety (Google Forms), krótkie quizy, obserwacja, dzienniki terenowe, portfolio zdjęć, wskaźniki KPI (liczba uczestników, retencja, NPS, liczba obserwacji w iNaturalist).
• Iteracja: pilotaż, analiza wniosków, backlog usprawnień, tablica Kanban (Trello/Notion), cykl PDCA.

Krok 14. Dokumentacja i zgodność prawna

Porządek w dokumentach oszczędza stresu i czasu.

• Scenariusze i konspekty zajęć; listy kontrolne BHP; karty ryzyka.
• Zgody: rodzicielskie, RODO, wizerunek, oświadczenia zdrowotne.
• Prawa autorskie: licencje zdjęć i materiałów (np. CC BY), zasady citowania źródeł.

Jak ułożyć spójny plan? Szkielet, który działa

Aby Twój plan edukacji przyrodniczej w parku był czytelny dla zespołu i interesariuszy, ułóż go w stałej strukturze. Taki szablon możesz powielać dla kolejnych modułów.

• Moduł 1 – Rozpoznanie terenu: orientacja w terenie, zasady BHP, pierwsze obserwacje (czas: 90 min).
• Moduł 2 – Bioróżnorodność: drzewa, krzewy, zapylacze (czas: 120 min).
• Moduł 3 – Woda: mikroplastik, jakość wody, rośliny wodne (czas: 120 min).
• Moduł 4 – Gleba: profil glebowy, pH, detrytus (czas: 90 min).
• Moduł 5 – Ptaki: rozpoznawanie głosów, zwyczaje lęgowe (czas: 90 min).
• Moduł 6 – Projekt uczniowski: prezentacja wyników, rekomendacje (czas: 120 min).

Każdy moduł zawiera: cele SMART, listę materiałów, metody, przebieg (krok po kroku), różnicowanie zadań, kryteria sukcesu, ewaluację i element „co dalej?”.

Scenariusze pokazowe: od koncepcji do działania

Poniższe mini-scenariusze możesz włączyć do programu lub realizować jako pojedyncze warsztaty. Struktura jest ujednolicona, by ułatwić wdrożenie i ocenę efektów.

1. Miejski hotel dla owadów i bioróżnorodność

Cel: zrozumienie roli zapylaczy i znaczenia mikro-siedlisk; projekt i budowa prostego „hotelu” z materiałów naturalnych. Grupa: 10–15 lat (adaptowalne). Czas: 120 min.

• Materiały: bambusowe rurki, szyszki, patyki, sznurek jutowy, skrzynki drewniane, wkręty, rękawice, lupy, karty gatunków.
• Przebieg:
  • Wprowadzenie: co to bioróżnorodność? Obserwacja kwitnącej łąki/parteru parkowego.
  • IBL: pytania badawcze – gdzie w parku jest najwięcej zapylaczy? Plan krótkiego transektu.
  • Monitoring: 15-minutowy spacer z liczeniem owadów na 3 stanowiskach.
  • Projekt: wspólne zaprojektowanie hotelu (rozmiar, miejsce, mocowanie, cień/słońce).
  • Budowa i montaż (po zgodzie zarządcy); dokumentacja zdjęciowa.
  • Refleksja: co zaobserwowaliśmy? Co sprawdzimy następnym razem?
• Różnicowanie: zadania foto dla młodszych, pomiar temperatury mikro-siedlisk dla starszych.
• Ewaluacja: rubryka (współpraca, bezpieczeństwo, jakość dokumentacji), wpis w portfolio.

2. Woda i mikroplastik w parku

Cel: rozpoznanie źródeł mikroplastiku i prostych sposobów ograniczania zanieczyszczeń; podstawy analizy prób. Grupa: 12–18 lat. Czas: 120 min.

• Materiały: siatka planktonowa/pończocha, butelki na próbki, filtry, lupy, rękawiczki, worki na odpady, Litterati do geotagowania śmieci.
• Przebieg:
  • Mapa i BHP przy wodzie, zasady poboru prób.
  • Pobór prób na 2–3 stanowiskach; filtracja i obserwacje pod lupą.
  • Analiza: co widzimy, skąd to mogło pochodzić? Dyskusja o źródłach mikroplastiku.
  • Akcja: 20-minutowy clean-up z klasyfikacją odpadów i rejestrem w Litterati.
  • Podsumowanie: rekomendacje dla szkoły i parku (tablica z prośbą o ograniczenie plastiku jednorazowego).
• Ewaluacja: krótki quiz, porównanie liczby znalezisk między stanowiskami.

3. Ptaki miejskie: rozpoznawanie głosów i citizen science

Cel: identyfikacja pospolitych ptaków po głosie i sylwetce; zgłoszenie obserwacji do projektu obywatelskiego. Grupa: 10–18 lat. Czas: 90 min.

• Materiały: lornetki, Merlin Bird ID, notatniki, ołówki, zegarki.
• Przebieg:
  • Rozgrzewka: „kto to śpiewa?” – próbki głosów, wskazówki rozpoznawania.
  • Transekty: 2–3 krótkie odcinki z 5-minutowymi punktami nasłuchu.
  • Rejestracja w aplikacji, omówienie zasad etycznych (nie płoszymy, nie odtwarzamy głosów przy lęgach).
  • Wpis do bazy citizen science; mapa obserwacji klasy.
• Różnicowanie: młodsi – kolorowanki sylwetek; starsi – analiza nisz ekologicznych.
• Ewaluacja: minimum 5 poprawnych identyfikacji per zespół.

4. Drzewa jako archiwa klimatu

Cel: zrozumienie, co mówią przyrosty roczne o warunkach klimatycznych i zdrowiu drzew; pomiar obwodu i szacowanie wieku. Grupa: 12–18 lat. Czas: 90 min.

• Materiały: taśmy miernicze, miarka wysokości (aplikacja), karty gatunków, kreda, aparat.
• Przebieg:
  • Wprowadzenie do dendrochronologii.
  • Pomiary: obwód na 130 cm, szacowanie wieku (tabele przyrostów dla gatunków).
  • Analiza: czynniki stresu (susza, sól drogowa, zabiegi pielęgnacyjne).
  • Raport: „zdrowie drzew w naszym parku” – wnioski i rekomendacje.
• Ewaluacja: poprawność pomiarów i interpretacji; mini-prezentacje.

5. Noc z nietoperzami i mapa dźwiękowa parku

Cel: poznanie różnorodności akustycznej parku, podstaw bioakustyki i zwyczajów nietoperzy; refleksja nad zanieczyszczeniem hałasem. Grupa: 12+ (z opiekunami). Czas: 90–120 min po zmroku.

• Materiały: detektor ultradźwięków (jeśli dostępny), latarki czołowe, kamizelki odblaskowe, mapa trasy, rejestrator dźwięku (smartfon).
• Przebieg:
  • Bezpieczeństwo po zmroku i zasady zachowania.
  • Stacje nasłuchu i rejestracja dźwięków; porównanie „cichych” i „głośnych” stref.
  • Wnioski: jak projektować spokojniejsze strefy dla ludzi i zwierząt?
• Ewaluacja: krótka debata oksfordzka „cisza w mieście to luksus czy konieczność?”

Najczęstsze wyzwania i sprawdzone rozwiązania

• Pogoda: plan B (zadaszenie, skrócenie trasy), wyposażenie (płaszcze, maty), elastyczne terminy.
• Różne tempo grupy: stacje o zróżnicowanej trudności, role w zespole (badacz, dokumentalista, logistyka), limit czasu.
• Hałas i rozproszenie: krótkie zadania, „kotwice uwagi” (mapy, zdjęcia), rytuały start/stop.
• Braki sprzętowe: rotacja wyposażenia między stacjami, praca parami, aplikacje zamiast drogich narzędzi.
• Formalności: gotowe szablony zgód i list kontrolnych, wczesny kontakt z zarządcą parku.
• Utrzymanie zaangażowania: punkty i odznaki, widoczne postępy (tablica „mamy to!”), mini-wystawy wyników.

Lista kontrolna przed startem

• Plan i scenariusze: cele, metody, materiały, czas, kryteria sukcesu.
• Zgody i regulaminy: rodzice/opiekunowie, RODO, wizerunek, zasady parku.
• Bezpieczeństwo: karta ryzyka, apteczka, środki na kleszcze/słońce, telefony alarmowe.
• Sprzęt: lornetki, lupy, siatki, pH-metr, powerbanki, druk kart pracy.
• Logistyka: trasa potwierdzona, punkt zbiórki, toalety, dostępność dla wózków.
• Komunikacja: informacja do rodziców, harmonogram, lista rzeczy do zabrania.
• Plan B: alternatywne zajęcia pod zadaszeniem/indoors.

Przykładowy przebieg 90-minutowych zajęć

• 0–10 min: powitanie, BHP, cel i kryteria sukcesu (krótko, jasno).
• 10–20 min: rozgrzewka obserwacyjna (mapa, „znajdź różnicę w krajobrazie”).
• 20–60 min: praca w stacjach/zespołach (2–3 zadania badawcze).
• 60–80 min: wspólne podsumowanie – wnioski, rekomendacje, wpis do portfolio.
• 80–90 min: refleksja i „co dalej?” (misja domowa, zapowiedź kolejnego modułu).

Włączanie społeczności i trwałość efektów

Silny program żyje dłużej niż pojedyncze warsztaty. Angażuj rodziny, sąsiadów, lokalne firmy i media.

• Wystawy plenerowe: wyniki badań klasy na tablicach; QR kody do raportów.
• Adopcje miejsc: „nasza rabata zapylaczy”, dyżury podlewania, monitoring.
• Partnerstwa długofalowe: parki narodowe/krajobrazowe, nadleśnictwa, firmy komunalne (warsztaty, sprzęt, staże).
• Raport roczny: dane, wnioski, plany rozwoju – dokument, który wzmacnia plan edukacji przyrodniczej w parku na kolejne lata.

Jak dowieść wartości programu? Argumenty dla decydentów

• Powiązanie z podstawą programową: konkretne punkty i osiągane efekty.
• Badania i wskaźniki: wpływ zieleni na koncentrację, zdrowie, motywację; wyniki ankiet NPS.
• Kompetencje kluczowe: naukowe, cyfrowe, obywatelskie, przedsiębiorcze.
• SDG: edukacja wysokiej jakości (4), działania dla klimatu (13), życie na lądzie (15).
• Efektywność kosztowa: wykorzystanie przestrzeni publicznej i partnerstw.

Najlepsze praktyki projektowe

• Małe kroki, duże efekty: zacznij od jednego modułu, testuj, skaluj.
• Przewidywalny rytm: stały dzień i godzina, powtarzalne elementy (rozgrzewka, stacje, podsumowanie).
• Widoczność postępów: portfolio klasowe, mapa obserwacji, tablica celów.
• Różnorodność metod: mieszaj pomiary, sztukę, debatę, gry terenowe.
• Łączenie z przedmiotami: biologia, geografia, chemia, informatyka, język polski (reportaż), plastyka (plakaty), WOS (prawo lokalne).

Rozwój kadry i kultura bezpieczeństwa

Zainwestuj w zespół. Krótkie szkolenia i wymiana doświadczeń znacząco podnoszą jakość zajęć.

• Szkolenia: pierwsza pomoc, rozpoznawanie gatunków, praca z grupami o zróżnicowanych potrzebach, RODO.
• Job shadowing: obserwacje u doświadczonych edukatorów, superwizja.
• Repozytorium: wspólna biblioteka scenariuszy i kart pracy (chmura, Notion).

Plan komunikacji i widoczności

Dobra historia przyciąga ludzi i partnerów. Komunikuj proces i rezultaty elegancko i etycznie.

• Storytelling: bohater (klasa), wyzwanie (np. zanieczyszczenia), droga (badania), rezultat (rekomendacje).
• Formaty: krótkie filmy, karuzele zdjęć, audio mapy, raport PDF na licencji CC BY.
• Polityka zdjęć: świadome zgody, brak twarzy bez zgody, anonimizacja danych.

Przykładowy roczny cykl działań

• Styczeń–luty: planowanie, zgody, partnerstwa, rekrutacja, pilotaż 1 modułu indoor.
• Marzec–czerwiec: 4–6 modułów terenowych, mini-projekty klas.
• Lipiec–sierpień: półkolonie tematyczne, wieczorne obserwacje, aktualizacja materiałów.
• Wrzesień–listopad: 2–3 moduły jesienne, zbieranie danych porównawczych.
• Grudzień: raport roczny, wnioski, plan rozwoju i finansowania.

Podsumowanie: zrób pierwszy krok już dziś

Skuteczny plan edukacji przyrodniczej w parku łączy mądrą metodykę, dobre partnerstwa i dbałość o naturę. Zacznij od małego pilotażu, sprawdź scenariusze, mierz efekty i doskonal program. Park może stać się Twoją najlepszą salą lekcyjną – zieloną klasą, w której uczniowie nie tylko zdobywają wiedzę, lecz także budują relację z miejscem, odpowiedzialność za środowisko i wiarę, że ich działania mają znaczenie.

Weź mapę, przygotuj listę kontrolną, zaproś zespół i zrób pierwszy spacer badawczy. Każda dobra przygoda edukacyjna zaczyna się od ciekawości – reszta to już tylko konsekwentne kroki, które znajdziesz w tym przewodniku.